Ngành hóa chất tại Ukraine vốn là một trong những trụ cột quan trọng của nền kinh tế nước này, đóng góp khoảng 6,4% giá trị sản lượng công nghiệp và 3,5% GDP (trước các biến động lớn gần đây). Tuy nhiên, do tình hình chiến sự kéo dài đến năm 2026, ngành này đang trải qua quá trình tái cấu trúc mạnh mẽ từ sản xuất quy mô lớn sang các phân khúc chuyên biệt và phục hồi xanh.

I. Bức tranh chi tiết về ngành hóa chất Ukraine tính đến năm 2026:

1. Các lĩnh vực chủ chốt

• Sản xuất phân bón: Đây là phân khúc lớn nhất, tập trung vào phân bón nitơ (urê, amoniac) nhờ tận dụng nguồn khí thiên nhiên. Các tổ hợp lớn như Azot (Cherkasy) và Rivneazot đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo an ninh lương thực nội địa và xuất khẩu.
• Hóa dược (Phân tử thuốc): Ukraine sở hữu năng lực điều chế phân tử thuốc đẳng cấp thế giới. Các công ty như Enamine và Life Chemicals là những “gã khổng lồ” thầm lặng, cung cấp các khối xây dựng phân tử (building blocks) cho hầu hết các tập đoàn dược phẩm lớn toàn cầu để nghiên cứu thuốc mới.
• Hóa chất cơ bản và Polymer: Sản xuất nhựa, sơn, chất tẩy rửa và hóa chất phục vụ ngành xây dựng.

2. Tác động của xung đột và thách thức

• Thiệt hại hạ tầng: Nhiều nhà máy lớn ở miền Đông và miền Nam (như Azovstal hay các cơ sở tại Severodonetsk) đã bị hư hại nặng nề hoặc tạm dừng hoạt động.
• Chi phí năng lượng và vận tải: Việc phong tỏa các cảng biển khiến chi phí logistics tăng cao do phải chuyển sang đường sắt hoặc đường bộ sang châu Âu. Giá khí đốt biến động cũng ảnh hưởng trực tiếp đến biên lợi nhuận của ngành phân bón.
• Chảy máu chất xám: Khoảng 30% các nhà khoa học và kỹ sư hóa học đã phải chuyển sang làm việc từ xa hoặc ra nước ngoài, gây thiếu hụt nhân lực trình độ cao tại các cơ sở nội địa.

3. Xu hướng phục hồi và cơ hội (2025 – 2026)

• Chuyển đổi xanh: Trong kế hoạch tái thiết, Chính phủ Ukraine và EU đang ưu tiên “Hóa học xanh”. Ukraine có tiềm năng lớn về sản xuất Ammonia xanh và Hydrogen để xuất khẩu sang EU, tận dụng hạ tầng đường ống sẵn có.
• Đầu tư vào hóa dược: Do tính chất ít phụ thuộc vào các nhà máy khổng lồ và dễ di chuyển, ngành hóa dược đang hồi phục nhanh nhất để đáp ứng nhu cầu nghiên cứu y tế toàn cầu.
• Hợp tác quốc tế: Các doanh nghiệp đang tìm kiếm đối tác để hiện đại hóa công nghệ sản xuất nhằm đạt tiêu chuẩn REACH của châu Âu, tạo thuận lợi cho việc thâm nhập sâu hơn vào thị trường EU.

II. Danh sách các trung tâm và cơ sở sản xuất hóa chất lớn phân theo lĩnh vực và khu vực:

1. Nhóm sản xuất Phân bón và Hóa chất cơ bản (Tập trung ở Miền Trung & Miền Bắc)

Đây là những “xương sống” của ngành nông nghiệp Ukraine, chủ yếu thuộc tập đoàn Group DF (Ostchem):

• Azot (tại Cherkasy): Một trong những nhà máy sản xuất phân bón nitơ lớn nhất Ukraine, nằm ở miền Trung nên vẫn duy trì được hoạt động tương đối ổn định.
• Rivneazot (tại Rivne): Nằm ở phía Tây Bắc, đây là cơ sở chiến lược sản xuất amoniac, axit nitric và phân bón, ít bị ảnh hưởng bởi chiến sự trực tiếp.
• Sumykhimprom (tại Sumy): Chuyên về phân bón phức hợp và titan dioxide ($TiO_2$). Mặc dù nằm gần biên giới, đây vẫn là cơ sở sản xuất hóa chất vô cơ quan trọng.

2. Nhóm Hóa dược và Hóa chất tinh khiết (Tập trung tại Kyiv & Lviv)

Ukraine đang dẫn đầu thế giới trong việc cung cấp nguyên liệu cho nghiên cứu dược phẩm:

• Cụm Kyiv (Trung tâm đầu não):
  • Enamine & Life Chemicals: Hai đơn vị hàng đầu thế giới về tổng hợp hợp chất hữu cơ và sàng lọc phân tử thuốc.
  • Borshchahivskiy (Nhà máy hóa dược): Cơ sở sản xuất dược phẩm lớn với tiêu chuẩn GMP châu Âu.
  • Darnytsia: Tập đoàn dược phẩm khổng lồ cung cấp thuốc thiết yếu cho thị trường nội địa.
• Cụm Lviv (Khu vực an toàn nhất):
  • Galychpharm: Thuộc tập đoàn Arterium, chuyên về các sản phẩm chiết xuất từ thảo dược và hóa dược.
  • Lviv Tech Cluster: Đang hình thành các phòng thí nghiệm hóa chất công nghệ cao kết hợp với quân sự (sản xuất polyme cho vật liệu composite).

3. Nhóm Hóa dầu và Hóa chất nặng (Khu vực Đông & Nam)

Khu vực này chịu ảnh hưởng nặng nề nhưng vẫn đang nỗ lực duy trì các phần hạ tầng còn lại:

• Dnipro & Kamianske:
  • DniproAzot: Sản xuất phân bón và đặc biệt là Clo (phục vụ xử lý nước sạch cho toàn bộ Ukraine).
  • Coke-Chemical Plants: Các nhà máy luyện cốc tại Dnipropetrovsk cung cấp các phụ phẩm hóa chất từ than đá (benzene, tar).
• Kremenchuk (Poltava): * Nhà máy lọc dầu Kremenchuk: Dù bị hư hại nhiều lần, đây vẫn là trung tâm cung cấp nguyên liệu hóa dầu đầu vào cho ngành nhựa và dung môi.

4. Các trung tâm mới nổi (Xu hướng 2026)

• Cửa ngõ phía Tây (Lviv, Ivano-Frankivsk): Đang thu hút các doanh nghiệp hóa chất tiêu dùng (sơn, chất tẩy rửa) dịch chuyển từ miền Đông về để dễ dàng xuất khẩu sang EU.
• Kalush (Ivano-Frankivsk): Nổi tiếng với tổ hợp Karpatnaftokhim, chuyên sản xuất nhựa Polyethylene, Polypropylene và PVC.

Bảng tóm tắt các khu vực trọng điểm:

Khu vực	Trung tâm chính	Lĩnh vực thế mạnh
Miền Trung	Cherkasy, Kyiv	Phân bón, Hóa dược, Hóa chất tiêu dùng
Miền Tây	Lviv, Rivne, Kalush	Phân bón nitơ, Polyme, Chiết xuất dược liệu
Miền Đông/Nam	Dnipro, Zaporizhzhia	Hóa chất nặng, Clo, Phụ phẩm luyện kim

III. Hợp tác giữa Việt Nam và Ukraina trong ngành hóa chất:

Việc tập trung vào lĩnh vực hóa chất giữa Việt Nam và Ukraine vào năm 2026 là một hướng đi rất thực tế và mang tính chiến lược, đặc biệt khi cả hai nước đều đang có những thay đổi lớn về quy định pháp lý và cấu trúc ngành.

Dưới đây là các điểm mấu chốt để bạn định hình sự phối hợp này:

1. Sự tương đồng về cải cách pháp lý (Cơ hội cho tư vấn luật)

Cả hai quốc gia đều đang trải qua giai đoạn chuyển đổi luật pháp quan trọng trong ngành hóa chất:

• Việt Nam: Từ ngày 01/01/2026, các Nghị định mới hướng dẫn Luật Hóa chất (như Nghị định 24/2026/NĐ-CP) chính thức có hiệu lực, siết chặt quản lý hóa chất độc hại và khuyến khích hóa chất xanh.
• Ukraine: Đang trong lộ trình đồng bộ hóa toàn bộ quy định hóa chất với tiêu chuẩn REACH của Liên minh Châu Âu (EU) để phục vụ xuất khẩu và gia nhập khối.
• Điểm phối hợp: Doanh nghiệp hai bên cần đội ngũ chuyên gia hiểu rõ cả hai hệ thống luật để xử lý các điều khoản về tiêu chuẩn kỹ thuật, dán nhãn và an toàn môi trường trong hợp đồng ngoại thương.

2. Các mặt hàng “vàng” trong giao thương hóa chất

Dựa trên số liệu thương mại mới nhất tính đến đầu năm 2026:

• Ukraine xuất khẩu sang Việt Nam: * Phân bón vô cơ: Đặc biệt là các dòng phân bón Nitơ và Kali từ các nhà máy miền Tây (Rivneazot).
  • Hóa chất tinh khiết & Hóa dược: Các phân tử trung gian phục vụ nghiên cứu thuốc từ các cụm Kyiv (Enamine).
• Việt Nam xuất khẩu sang Ukraine:
  • Hóa chất công nghiệp: Các loại phụ gia nhựa, hóa chất hỗ trợ ngành xây dựng (phục vụ tái thiết hạ tầng Ukraine).
  • Hóa chất tẩy rửa & Gia dụng: Các sản phẩm từ nhựa và hóa mỹ phẩm thành phẩm mà Việt Nam có thế mạnh về chi phí sản xuất.

3. Phối hợp trong chuỗi cung ứng “Khoáng sản thiết yếu”

Một điểm mới nổi bật trong năm 2026 là Titanium.

• Ukraine sở hữu trữ lượng Titanium lớn thứ 10 thế giới và đang đẩy mạnh khai thác (mỏ Irshansk).
• Việt Nam cũng có thế mạnh về khai thác và chế biến quặng Titan (Bình Thuận, Thái Nguyên).
• Điểm phối hợp: Hai nước có thể trao đổi công nghệ làm giàu quặng hoặc phối hợp cung ứng nguyên liệu Titanium cho các ngành công nghiệp cao như hàng không hoặc sản xuất pin xe điện của châu Âu.

4. Mô hình phối hợp đề xuất cho doanh nghiệp

Hãy cân nhắc mô hình “Sản xuất tại Việt Nam – Tiêu chuẩn Ukraine/EU”:

• Sử dụng nguyên liệu hóa chất thô hoặc công thức từ Ukraine.
• Tận dụng nhân công và hạ tầng sản xuất tại các KCN hóa chất phía Nam hoặc phía Bắc Việt Nam.
• Xuất khẩu thành phẩm ngược lại Ukraine phục vụ tái thiết hoặc sang thị trường EU để tận dụng các hiệp định thương mại tự do (EVFTA).